Ogień - żywioł ujarzmiony i nieujarzmiony, VI Polsko-Niemieckie Spotkania Archeologiczne, Materiały z konferencji w Garbiczu 5-6 września 2008 r., Biblioteka Archeologii Środkowego Nadodrza, Zeszyt 4, Zielona Góra, 2011.
Wydawca: Stowarzyszenie Naukowe Archeologów Polskich Oddział Lubuski
Redakcja: Arkadiusz Michalak, Alina Jaszewska
ISBN 978-83-9213-74-7-4

Publikacja dofinansowana przez Lubuskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków

Tom prezentuje materiały z konferencji zorganizowanej przez Stowarzyszenie Naukowe Archeologów Polskich Oddział Lubuski we współpracy z Muzeum Archeologicznym Środkowego Nadodrza w Świdnicy k. Zielonej Góry oraz Archäologische Gesellschaft in Berlin und Brandenburg.
Ogień - ten ujarzmiony - to fundament naszej cywilizacji. Jej rozwój rozpoczął się od momentu opanowania przez człowieka sztuki podtrzymywania ognia a wkrótce sztuki jego rozniecania. Pierwotnie wykorzystywany jako źródło ciepła i światła, przyczynił się do rozwoju rzemiosła, ewoluującego od najprostszych rozwiązań po formy bardziej rozwinięte, wykorzystywane w wielu gałęziach gospodarki. Dzięki badaniom archeologicznym rejestrujemy materialne pozostałości aktywności ludzkiej, szczególnie tej związanej z ogniem ujarzmionym, służącym człowiekowi, ale także tym nieujarzmionym - niszczącym jego dokonania. Mamy możliwość obserwowania rozwoju dziedzin, w których wykorzystuje się ogień - od form najbardziej prymitywnych poczynając. Ta powszechność ognia w życiu człowieka była inspiracją dla wielu ciekawych wystąpień.
Rozważania o ogniu zapoczątkowały cykl konferencji o żywiołach towarzyszących rozwojowi człowieka.

Spis treści:


Wprowadzenie (s. 9)

Ogień w przestrzeni duchowej

[...] tam mu wznieśli
wspaniały stos, jak on im nakazał,
i o wspaniałym wyglądzie: ozdobili go hełmami
wojennymi tarczami i doskonałymi zbrojami
W środku dzielni położyli z żalem
sławnego władcę, ukochanego wodza,
Bardzo wysokie płomienie podniosly się potem
chwytając się stosu; wzniósł się z ognia
czarny obłok dymu i usłyszano trzask
wymieszany z lamentem. Kiedy wiatr ustał
strawione się znajdowały, spalone całe,
zwłoki króla. [...]

Beowulf. Anglosaksoński poemat epicki ułożony około 750 po Chrystusie, zachowany w jednym tylko rękopisie z roku około 1000, przeł. M. Kropidłowski, Sandomierz 2006, s. 117, w.3137-3148


Paweł Jarosz
Ogień w obrządku pogrzebowym ludności kultury ceramiki sznurowej w dorzeczu górnej Wisły, górnego Dniestru i Cisy (s. 13-22)

Stanisław Wilk, Elżbieta Haduch, Anita Szczepanek, Ewa Koszowska, Joanna Trąbska
Groby z nadpalonymi szkieletami z cmentarzyska kultury złockiej w Książnicach, woj. świętokrzyskie (s. 23-54)

Krzysztof Socha
Znaczenie ognia w megalitycznym obrządku pogrzebowym społeczności kultury pucharów lejkowatych. Próba interpretacji na wybranych przykładach (s. 55-78)

Ines Beilke-Voigt
Bronzezeitliche Feuerstellenreihen - Kochgruben, Totenfeuer oder Kultplätze? (s. 79-94)

Julia Orlicka-Jasnoch
Uwagi na temat roli kadzielnic w grobach ciałopalnych grupy białowickiej kultury łużyckiej (s. 95-115)

Daniel Żychliński
Ogień w obrzędowości pogrzebowej w okresie wpływów rzymskich w Wielkopolsce (s. 117-121)

Małgorzata Karczewska, Maciej Karczewski
W ogniu stosu pogrzebowego. Źródła antropologiczne i paleobotaniczne z cmentarzyska kultury bogaczewskiej z okresu wpływów rzymskich w Paprotkach Kolonii w Krainie Wielkich Jezior Mazurskich (s. 123-132)

Elżbieta Jaskulska
W ogniu stosu pogrzebowego. Analiza rytuału pogrzebowego na podstawie stopnia przepalenia szczątków z cmentarzyska kultury bogaczewskiej z okresu wpływów rzymskich w Paprotkach Kolonii (s. 133-141)

Krzysztof Szostek, Anita Szczepanek

Rekonstrukcja diety i paleostratygrafii społecznej ludności kultury przeworskiej z Opatowa w świetle analiz chemicznych materiału odontologicznego - badania modelowe (s. 143-157)

  Mirosław Ciesielski
Ein Scheiterhaufen oder rituelle Feuerstelle? Ein Objekt der Wielbark-Kultur von dem Gräberfeld in Jordanowo, Wojewodschaft Lubuskie (s. 159-167)

Andrzej Krzyszowski
Kultfeuerstellen der römischen Kaiserzeit oder frühmittelalterliche Gräber des Typs Alt Käbelich - erste Ergebnisse der Ausgrabungen in Wilanów, Fpl. 12, Gem. Kamieniec, Woj. Wielkopolskie, in den Jahren 2006 und 2007 (s. 169-187)

Adriana Ciesielska
Rola ognia w obrzędowości Słowian Zachodnich (s.189-193)


Ogień w przestrzeni materialnej

"[...] Miedź, złoto i żelazo znaleziono
i jednocześnie wiele srebra i moc ołowiu,
gdzie ogień ogromne lasy żarem spalił
na wysokich górach albo błyskawicą z nieba zesłaną,
albo ci, którzy miedzy sobą wojnę leśną prowadzili
napadli na wroga ogniem, by wzbudzić strach.
Albo że dla zysku urodzajnej ziemi
Chcieli zwiększyć bogate pola i na pastwiska łąki,
Albo uśmiercić drapieżniki i wzbogacić się korzyścią.
Bowiem do jamy i ogniem wcześniej się łowiło
Zanim ogradzano las siecią i psami szczuło.
Niech jest to cokolwiek, od czego żar ognia lasy
Zżerał okropnie trzaskając i z korzeniami
i roztopił w ogniu ziemi [...]".

Titus Lucretius Carus, O naturze wszechrzeczy (De rerum natura), cyt. za: Jerzy Agricola, O górnictwie i hutnictwie dwanaście ksiąg, Jelenia Góra 2000, s. 41

Joanna Trąbska
Przepalone "ochry": problemy identyfikacji i określenia temperatur (paleolit) (s. 197-203)

Eike Gringmuth-Dallmer
Gezähmtes Feuer - Energiespender durch die Jahrtausende (s. 205-214)

Maciej Kaczmarek, Andrzej Michałowski
Piece garncarskie z osady ludności kultury łużyckiej w Szymanowicach, pow. legnicki, woj. dolnośląskie, stan. 1 (A4-19) (s. 215-222)

Paweł Stachowiak
Hutnictwo żelaza na terenie polskiej części Dolnych Łużyc w okresie lateńskim oraz wpływów rzymskich - przegląd stanowisk (s. 223-233)

Rene Bräunig
Die Ofenanlagen und der Hausgrundriß von Gross Machnow, Lkr. Teltow-Fläming (s. 235-255)

Błażej Muzolf, Przemysław Muzolf
Bieniądzice, stan. 5, gm. Wieluń, woj. łódzkie - największe "piecowisko" kultury przeworskiej w Polsce (s. 257-271)

Andrzej Michałowski, Artur Sobucki
Piece wapiennicze z młodszego okresu przedrzymskiego i okresu wpływów rzymskich w Wielkopolsce (s. 273-310)

Magdalena Szymczyk
Wstępna interpretacja funkcji palenisk z osady wielokulturowej w Parnicy, stan. 8, woj. zachodniopomorskie (s. 311-327)

Felix Biermann, Andreas Kieseler, Dominik Nowakowski
Od ogniska do zniszczenia pożarem. Grodzisko w Klenicy, gm. Bojadła w świetle wyników nowych badań wykopaliskowych (s. 329-348)

Piotr Gunia, Bartłomiej Gruszka
Technologia i zaplecze surowcowe wczesnośredniowiecznej ceramiki użytkowej ze stanowiska 4 w Klenicy w świetle badań petrograficznych (s. 349-369)

Arkadiusz Michalak
Ogień zaklęty w orężu. Perspektywy badań nad technologią produkcji późnośredniowiecznego uzbrojenia na pograniczu śląsko-wielkopolsko-brandenburskim (s. 371-391)

Czesław August, Joanna Chudziak, Piotr Gunia
Temperatura wypału ceramiki budowlanej z późnośredniowiecznego Wrocławia w świetle badań fazowych (s. 393-405)

Andrzej Szpunar, Barbara Szpunar
Piec do wypieku chleba z Tarnowa, woj. małopolskie (s. 407-428)

Łukasz Gil, Grzegorz Jaworski
Znaleziska fajek z portretami dynastii orańskiej z powiatu lwóweckiego, woj. dolnośląskie (s. 429-431)

Piotr Wolanin
Zespół kafli piecowych z badań archeologicznych przy ul. Św. Jadwigi w Zielonej Górze (s. 433-445)

Piotr Wawrzyniak
Kafle piecowe z badań archeologicznych przy ulicy Kopernika w Sulechowie, pow. zielonogórski, woj. lubuskie (s. 447-464)

Marcin Majewski
Pierwowzór graficzny dekoracji kafli piecowych z ok. 1620 r. z badań archeologicznych na Starym Mieście w Stargardzie. Komunikat (s. 465-474)